İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi Gözlemevi

 

Gözlemevimiz İstanbul Üniversitesi’nin Beyazıt’taki tarihi merkez binası bahçesinde bulunan Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü içerisinde yer almaktadır. 1933 Üniversite Reformu ile Ülkemizde yükseköğretimin yeniden yapılandırılması çerçevesinde İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi bünyesinde kurulan Astronomi Enstitüsü’nün bir uzantısıdır. Planlaması Enstitü’nün Almanya’dan davet edilen ilk müdürü Prof. Dr. E. F. Freundlich’in istekleri doğrultusunda İstanbul Güzel Sanatlar Akademisi mensubu Mimar Prof. Dr. Arif Hikmet Holtay tarafından yapılan binanın temeli 1935 Aralığı’nda atılmış, Yüksek Mühendis Ekrem Hakkı Ayverdi tarafından altı ay içerisinde tamamlanmış ve Ülkemizin ilk modern astronomi gözlemevi olarak 1936 yazında hizmete açılmıştır.

Gözlemevi’nin en önemli gözlem aleti 30 cm açıklıklı ve 200 cm odak uzaklıklı astrograftır. Dört mercekli bu dürbün sistemiyle 24 x 24 cm ebadında geniş alan gökyüzü görüntüleri alınabilmektedir. Güneş gözlemlerinde kullanılan bileşen dürbünleri de bulunan bu astrograf, 11 Aralık 1935 tarihinde Alman Carl-Zeiss Jena firmasına ısmarlanmış, 25 Eylül 1936 tarihinde İtalya-Trieste üzerinden demonte vaziyette (12 parça halinde) gemiyle İstanbul’a getirilmiş, ve yine 1936 sonbaharında halihazırdaki kubbesine yerleştirilmiştir.

Ekvatoral yerleşimli olan dürbün sistemi, tarihi önemi dışında, modern yardımcı gözlem aletleriyle donatılan ve özellikleri aşağıda verilen 12 ve 13 cm açıklıklı bileşen dürbünleri itibariyle, halen Güneş’in atmosfer tabakalarının bilimsel gözlemlerinde kullanılmaktadır. Aynı sistem, kimi dersler dahilindeki gece ve gündüz gözlemleriyle öğretim faaliyetlerimizi de desteklemekte, ayrıca toplumu bilgilendirmek ve bilim kültürünün oluşumuna katkıda bulunmak amacıyla düzenlediğimiz halka açık etkinliklerimizle astronomiye ilgi duyanların hizmetine sunulmaktadır.

Görüntüleme ve arşiv maksadıyla uzun yıllar uyguladığımız klasik fotoğrafçılık teknikleri (fotoğraf çekimi ve banyosu) günümüzde yerini sayısal fotoğrafçılık tekniği (CCD görüntüleme) ile değiştirmiştir. Astrograf dürbününe bağlı olan paralel optik yollu dürbünlerimizden 12 cm açıklıklı olanı, Güneş’in renk küre (kromosfer) tabakasını gözlemek üzere dar bant geçirgenlikli bir H? filtresi ve yüksek ayırma güçlü astronomik bir CCD kamera ile donatılmıştır. Bu dürbün ile başlıca kromosfer tabakasındaki Güneş parlamaları ve madde çıkışları gibi olayların takibi yapılmakta, görüntüleri alınmaktadır. 13 cm açıklıklı olanı ise Güneş’in ışık küre (fotosfer) tabakasının gözlemlerinde kullanılmakta olup, bununla, odak arkasına yerleştirilen düzlem üzerinde 20 cm çaplı bir iz düşüm görüntüsü oluşturulmak suretiyle Güneş leke gruplarının çizim ve takibi yapılmaktadır. Bununla beraber, hava ve ışık kirliliğinin çok yoğun olduğu şehir merkez veya yörelerinden yapılan gece gözlemleriyle bilimsel çalışmaların gerektirdiği hassasiyette veri elde edilemez. Yıldız gözlemlerine dair bu imkânsızlığı ortadan kaldırmak üzere, yürütücüsü olduğumuz bir proje dahilinde, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Ulupınar Astrofizik Gözlemevi arazisinde bir teleskop kurulacaktır. 60 cm çaplı bir gece gözlem teleskopunun tam teçhizatlı olarak kurulumunu hedefleyen “İstanbul Üniversitesi Otomatik Astrofizik Gözlemevi” adlı projenin yakın zamanda tamamlanmasıyla, Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü, gündüz gözlemlerinin yanı sıra, bilimsel kalitede gece gözlemleri de yapabilir hale gelmiş olacaktır.

Gözlemevimiz, öğretim dönemi boyunca okulların ziyaretine açıktır. Bu imkândan faydalanmak isteyen okullar için düzenlenen programlarla Bölüm ve Gözlemevi tanıtılmakta, astronomi ile ilgili sunumlar yapılmakta ve havanın açık olması durumunda yukarıda tanıtılan yerleşik dürbünler vasıtasıyla Güneş gözlemi yapılmaktadır. Halka açık düzenlenen gece gözlem ve tanıtım programlarında ise, Gözlemevinin 30 cm ve 20 cm çaplı portatif teleskopları kullanılmak suretiyle katılımcılara kılavuzluğumuzda ay, gezegenler ve yıldızlar gösterilmekte, popüler astronomi bilgileri verilmekte ve seminerler yapılmaktadır. Ayrıca ziyaretçilerimize, Astronomi Enstitüsü’nden müstakil Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü’ne uzanan sürece en önemli katkıyı yapan Ord. Prof. Dr. Wolfgang Gleissberg adına düzenlenen salondaki astronomi aletleri sergisi gezdirilerek, geçmişten günümüze kullanılan gözlem ve değerlendirme aletleri hakkında bilgiler verilmektedir.

 

Gözlemevimize yakın zamanda bir de meteoroloji istasyonu kurulmuş olup, bu sayede anlık hava durumu verileri web ortamında 24 saat kesintisiz sunulmaktadır. Aşağıda verilen bağlantı adresi kullanılarak, Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü internet sayfası yoluyla güncel meteorolojik verilere ulaşılabilir: http://astronomi.istanbul.edu.tr/meteor.

 

 

Astrograf ve Beraberindeki Dürbün Sistemlerinin Özellikleri

Astrograf: Açıklığı (objektif çapı) 30 cm, odak uzaklığı 150 cm’dir. Astrofotoğrafik maksatlarla kullanılmakta, odağa yerleştirilen cam plaklar vasıtasıyla, en büyüğü 24×24 cm olmak üzere bir kaç farklı ebatta görüntü alınabilmektedir.

Işıkküre (Fotosfer) Dürbünü : Açıklığı 13 cm, odak uzaklığı 200 cm’dir. Başlıca, elde edilen 25 cm çaplı iz düşüm fotosferik görüntü elemanlarının (Güneş lekeleri ve plaj alanlarının) çizilmesi amacıyla kullanılmaktadır.

Renkküre (Kromosfer) Dürbünü : Açıklığı 12 cm, odak uzaklığı 232 cm’dir. Beraberinde bulunan bir monokromatik filtre (H_alpha- Lyot Filtresi) ve odak düzlemine yerleştirilmiş olan bir fotoğraf makinası (Canon F1) ile birlikte, Güneş’in kromosfer tabakası yapı ve olaylarının gözleminde kullanılmaktadır.

Kılavuz Dürbün: Açıklığı 7 cm, odak uzaklığı 90 cm’dir. Gözlenecek gökyüzü bölgesi veya obje, öncelikle görüş alanı diğerlerinden çok daha büyük olan bu küçük dürbün yardımıyla tespit edilir.